ابوذر سیفی کلستان

۱۱ مطلب با موضوع «روش شناسی آینده پژوهی» ثبت شده است

روش های آینده پژوهی

مجموعه روش های تاییده شده در رشته آینده پژوهی مشتمل بر 39 روش می باشد که کامل ترین نسخه ی داوری و تایید شده آن در ورژن 2009 توسط موسسه پروژه هزاره منتشر شده است. این مجموعه در ایران و با مجوز صاحبان اثر توسط مهندس ابوذر سیفی کلستان به فارسی برگردانده شده و در اختیار خوانندگان ایرانی و فارسی زبان قرار داد.

جهت گفتگو و تماس مستقیم با صاحب اثر در ایران با شماره تماس 09374080841 تماس حاصل فرمایید.


Futures Research Methodology Ver 3.0

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰

نرم افزارهای آینده پژوهی

برای دانلود هر یک از نرم ازفزارها بر روی نام نرم افزار مورد نظر کلیک بفرمایئد:

به مرور نرم افزارهای تخصصی دیگر در این قسمت معرفی و جهت دانلود ارائه خواهند شد.
۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
روش چرتکه ی رنیر

روش چرتکه ی رنیر

مرجع روش شناسی آینده پژوهی، جلد سوم، فصل بیستم؛ جروم سی. گلن، تئودور جی. گوردون؛ ابوذر سیفی کلستان

این روش، بسنده، ساده و سریع است. این روش به افراد بی طرف این امکان را می‌دهد تا عقایدشان را بیان کرده و به نظراتشان اهمیت ببخشند. این روش، ابزار ارتباطی بسیار عالی‌ای است، چرا که در مورد این روش توافق عمومی وجود ندارد که آن را در مباحثات و تبادل ایده‌ها در بین مشارکت‌کنندگان، بتوان یافت.

به هر حال، چرتکه‌ی رنیر، الگوی کاری معمول یک گروه را دچار تغییر می‌کند، تا دشواری متقاعدسازی تصمیم‌گیرندگان، با آن سازگاری و پذیرش لازم را پیدا کند. برای نمونه، روسا ممکن است خود را در وضعیتی بسته و ایزوله تصور کنند، از این رو این روش این زمینه را فراهم می‌سازد تا افراد نظراتشان را ارائه کنند و و «رنگ» حقیقی‌شان را نشان دهند.

از این رو، روش، ضربه‌ی خود را به تفکر سازمانی مرسوم وارد می‌کند، این روش غالباً در ارزیابی‌های عملی دوره‌های آموزشی مورد استفاده قرار می‌گیرد، لذا در این مورد، تصمیمات راهبردی نانوشته‌ یا ضمنی وجود ندارد.  

چرتکهی رنیر[1] یک روش اصلی برای مشاورهی خبرگان است که توسط دکتر فرانسیس رنیر طراحی شده است. این روش طراحی شده است تا از خبرگان سوال کرده و پاسخها را به صورت همزمان، بصورت نامه و با استفاده از یک مقیاس رنگی[2] پردازش کند.

همانند تمام روش‌های خبره، این روش به نحوی طراحی شده است تا از عدم قطعیت بکاهد؛ 
به
واقع کاملاً عکس این نقطه نظر که بر اساس آن، یک گروه در مورد سایر گروه‌ها و همزمان، در مورد میزان و اندازه‌ای که نظرها می‌توانند تفاوت داشته باشند، آگاهی‌اش را زیاد می‌کند. 

منطق استفاده شده توسط چرتکه، مانند سه رنگ چراغ راهنمایی است (سبز، زرد، قرمز)، به اضافه سبز کمرنگ و قرمز روشن برای ایجاد امکان ارائه‌ی گسترده‌تر نظرات. سفید یک رای ممتنع است و سیاه به معنای غیبت می‌باشد. این مقیاس تصمیم‌گیری مبتنی بر رنگ در این روش است.

ابتدا، پیشنهاد می‌شود مساله‌ی مورد مطالعه را با دقت تعریف کنید، چرا که ممکن است با دقت مورد بحث قرار گیرد و یا در مرحله‌ی تجزیه به اجزاء، به مولفه‌های تشکیل دهنده‌اش، شکسته شود. این مولفه‌ها بیان‌های اولیه‌ای هستند که به حوزه‌ی بحث در گذشته و/یا چشم‌انداز آینده، وسعت می‌بخشند. متخصصان و یا خبرگان، در مورد هر عبارت، هر یک شخصاً با استفاده از مقیاس رنگی در دسترس به یک تصمیم‌گیری دست پیدا می‌کنند.



[1] The Régnier Abacus

[2] Scale of colors

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
روش های مشارکتی (روش گاری)

روش های مشارکتی (روش گاری)

مرجع روش شناسی آینده پژوهی، جلد سوم، فصل بیست و سوم، روش های مشارکتی، روش گاری، ص 894؛ جروم سی. گلن، تئودور جی. گوردون؛ مترجم و ویراستار ابوذر سیفی کلستان


Charrette واژه‌ای فرانسوی به معنای «ارابه یا گاری کوچک» است. تاریخچهی استفاده از این گاری کوچک، به قرن 19 و توسط دانشجویان هنر و معماری برای انجام کارهای هنری‌شان در مسیر دانشگاه‌شان در پاریس، بازمیگردد. همانند دانش‌جویانی امروزی، آنها به زمان ضرب‌العجل یا پایان مهلت زمانی تعیین شده نمی‌رسیدند، بلکه برای اتمام طرحهایشان فقط کافی بود به درون گاری بپرند؟!. در واقع این دانشجویان همینطور که در راه دانشگاه از مناطق مختلف و از کنار مردم، کشاورزان، مهمانخانهدارها و بالاخره هر کسی دیگری  عبور می‌کردند، پیشنهاداتی برای بهتر شدن کارشان دریافت می‌کردند – مثلاً، «کمی قرمز بیشتر به اینجا بزن، اینجا را سبز کم رنگ بزن».

از اینرو، اثر نهایی یک «طراحی بر روی گاری» با مداخلهی نظر عمومی در برابر موعد محدود بود. از آن پس، معماران از این اصل یا قاعده برای دخالت دادن مشتری‌ها در طراحی استفاده می‌کردند.

بعدها در دهه‌ی 60، برنامه‌ریزان و مدیران شهری و آموزشی در آمریکا  در یک شرایط ضد و نقیض بین دفتر شهردار و افکار عمومی، خود را اسیرمی‌دیدند، آن‌ها را در گاری‌ها (جلسات ذینفعان) گرد هم می‌آوردند تا درباره‌ی آینده تصمیم بگیرند.

نمودار روش مشارکتیِ گاری

Charrette

نمودار روش گاری

اولین فرآیند مشارکتی بویژه برای کارهای بلند مدت آینده توسط باربارا هوبارد و جان وایت‌ساید در دسامبر سال 1971 در ایالات متحده طراحی شد.

روش گاری، فرآیندی شدیداً متمرکز است که بصورت رو در رو اجرا می‌شود و تاحدّی با دقت طراحی شده است که بتواند مردم را از لایه‌های مختلف جامعه، در مدت زمان کوتاهی به یک اجماع نظر برساند. برنامه‌ریزی‌ پیش- روش گاری (برنامه‌ریزی‌ پیش از اجرای روش گاری)، مشکل یا مساله‌ی اصلی را به اجزای تشکیل دهندهاش، می‌شکند. این اجزاء به گروه‌هایی تبدیل می‌شوند که به صورت دوره‌ای به کل، گزارش می‌دهند. بازخورد از کل، مبتنی بر این گزارش‌های گروهی، در جلسات و دورهای بعدی بحث و گفتگوهای گروهی، مورد توجه و تامل قرار می‌گیرد. این توالی، آنقدر تکرار می‌شود تا پایان موعد مقرر، اجماع نظر عام برای یک گزارش از سمت کل، برای هر آن‌کسی که - رسانه‌ها، مقامات دولتی یا جمعیت زیادی- پای‌شان تا مرحله‌ی نهایی کشیده شده است، از طریق پوشش رسانه‌ای فرآیند، حاصل شود. گاری‌ها می‌توانند اندازه‌های متفاوتی، از 50 تا 1000 نفر و بازه‌ی زمانی متفاوت از یک روز تا دو هفته را داشته باشند. 



۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰

فرآیند کامل برنامه ریزی مبتنی بر سناریو، مارک گیگت و میشل گودت

مرجع روش شناسی آینده پژوهی، جلد سوم، فصل 20، جعبه ابزار سناریو نگاری،                                                                        جروم سی. گلن، تئودور جی. گوردون        مترجم: ابوذر سیفی کلستان                                                                                                                          

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
متن کاوی منابع اطلاعات علم و فن آوری

متن کاوی منابع اطلاعات علم و فن آوری

مرجع روش شناسی آینده پژوهی؛ جلد اول صفحه 63؛ جروم سی. گلن، تئودور جی. گوردون؛ مترجم و ویراستار ابوذر سیفی کلستان

 

متن‌کاوی منابع اطلاعات علم و فن‌آوری را می‌توان به اختصار فن‌کاوی (یا کاوش فن‌آوری) نامید. مقدمه‌ی کلیدی و اساسی این است که هوش یک نیاز اولیه برای مدیریت فن‌آوری موثر است (همان طور که در سازمان های پیشرو این گونه است). عملکرد سازمان‌ها در محیط‌های رقابتی و یا مشترک باید جریان اطلاعات را برای پیشرفت‌های بیرونی فن‌آوری دنبال کند.

بدین ترتیب هوش فن‌آوری از تحلیل فن‌آوری آینده‌گرا (FTA) حمایت می‌کند. تحلیل فن‌آوری آینده‌گرا، جامعه‌ی رو به گسترشی است که بر دوره‌های جاری همایش‌هایی تاکید می‌کند که توسط موسسه‌ی مطالعات وابسته به فنآوری آینده‌نگر (IPST) میزبانی می‌شود.

این روش در بازنگری‌های مرور ادبیات سنتی تحقیق ریشه دارد. رصد یا پایش فن‌آوری، در واقع ادبیات تحقیق را برای یک فن‌آوری مورد علاقه‌ی مشخص، بازنگری می‌کند. این کار معمولاً با بررسی دامنه‌ی وسیعی از منابع صورت می‌گیرد. پویش فن‌آوری، راه‌هایی را جستجو می‌کند تا مقادیر بزرگ اطلاعات پردازش نشده را با هدف شناسایی الگوهای توسعه‌ای و رویدادهای کلیدی (توفیقات ناگهانی)، خلاصه کند. در ارتباطی نزدیک، بررسی محیطی فراهم سازی هشدارهای فوری درباره‌ی تغییرات مهم محیط‌های متفاوت را هدف قرار می‌دهد. (به عنوان مثال زمینههای رقابتی، زمینههای سیاسی و خطمشی یا زمینههای طبیعی؛ ر.ک: پویش محیطی، از گوردون و گلن).

پیدایش منابع اطلاعاتی الکترونیکی با قابلیت دسترسی گسترده، تلاش‌ها برای دستیابی به هوش را به طور کیفی و پیوسته تغییر می‌دهد. بطوری که یک فرد اکنون می‌تواند مقادیر عظیم اطلاعات را به آسانی و موثر پردازش کند. ( کتابسنجی) - شمارش نشریات و یا دیگر اقلام کتاب‌سنجی- می تواند به پیگیری (روند) توسعه‌های فناورانه و علمی کمک کند.

فن‌کاوی را می‌توان نوعی (تحلیل محتوا نیز قلمداد کرد. تحلیل محتوا، ریشه در دوره‌ی قبل از شروع پردازش اطلاعات الکترونیکی دارد و با فراهم شدن مجموعه داده‌های الکترونیکی و نرم افزارهای تحلیل‌گر به شکوفایی رسید. یک فرد الگوها را در دوره‌ی استفاده بررسی می‌کند تا به موضوعات مورد تاکید دامنه‌ی مشخص شده، پی ببرد. متن کاوی امکان تغییرات قوی را در اختیار تحلیل‌محتوا می‌گذارد. این فعالیت جستجوگر تنها به تحلیل فن‌آوری محدود نمی‌شود.

داده‌کاوی برای استخراج اطلاعات مفید از هر نوع داده‌ای تلاش دارد اما تاکنون معمولاً برای تحلیل‌های کم ارزش از داده‌های عددی استفاده شده‌است (مانند پیدا کردن رابطهی بین خریدهای شما از طریق کارت اعتباریتان با ویژگی‌های جمعیتشناسی شما). این کاربردِ به شدت تبلیغ شده از داده‌کاوی (در جنگ بر سر افراطگرایی) در حقیقت معنای رایج آن را گسترش داده است، به گونه‌ای که می‌تواند یک آغاز سریع تحلیلی بر روی هر مجموعه‌ی حجیم از داده‌ها داشته باشد؛ مجموعه‌هایی از داده‌هایی که کیفی و بدون ساختار هستند.


 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
سناریو نگاری و جعبه ابزای سناریو

سناریو نگاری و جعبه ابزای سناریو

مرجع روش شناسی آینده پژوهی، جلد سوم، فصل نوزدهم، برنامه ریزی مبتنی بر سناریو؛ جروم سی. گلن، تئودور جی. گوردون؛ مترجم و ویراستار ابوذر سیفی کلستان


عبارت «سناریو» برگرفته از حوزه‌ی هنرهای نمایشی است. در هنرهای نمایشی سناریو به طرح کلی داستان اطلاق می‌شود و در فیلم‌های سینمایی به خلاصه یا دستورالعمل‌های صحنه‌های اکشن گفته می‌شود.

هرمان کان، پدر سناریوسازی در پژوهش آینده‌گرا و تحلیل‌های سیاست‌‌گذاری است. او در ارتباطاتی که از طریق موسسه‌ی RAND با ارتش و مطالعات راهبردیِ انجام شده داشت، عبارت «سناریو» را در سال 1950 به دنیای برنامهریزی معرفی کرد. او بعدها در دهه‌ی 60 میلادی، زمانی که هدایت موسسه‌ی هادسون را بر عهده داشت، این مفهوم را به عموم شناساند. موسسه‌ی‌ هادسون یک موسسه ی تحقیقاتی غیرانتفاعی خصوصی است که در حوزه‌ی سیاستهای عمومی مرتبط با آمریکا، توسعهی بین المللی و دفاعی کار کرده است. در مقالهی «تشدید: اصطلاحات و سناریوها» که در سال 1965 و به قلم هرمان کان در موسسه‌ی هادسون انتشار یافت، ایده‌ی تقطیر سناریوها در نردبانِ تشدید، معرفی شد. این ایده نشان داد که کجا مداخله ممکن است در جلوگیری از تشدید جنگ هسته‌ای آینده تاثیر داشته باشد. در سال 1967، کان به کمک آنتونی وینر احتمالات آینده‌ی نظم جهانی را مورد مطالعه قرار داد و نتایج آن را در زمینه هم ترازی قدرت‌های بالقوه و چالش‌های جهانی مرتبط با امنیت آمریکا را در کتابی تحت عنوان «به سوی سال [1]2000» منتشر کرد. یکی از سناریوهای کتاب توافق کنترل نظامی بین ایالات متحده و شوروی سابق را به تصویر می‌کشید؛ سناریوی دیگری احتمال می‌داد که شوروی سابق کنترل جنبش کمونیستی را از دست خواهد داد؛ سناریوی سوم شکل‌گیری اتحاد جدیدی بین کشورها را نشان می‌داد. کان و وینر در کتاب خود فن‌آوری «سخت افزار» آینده را معرفی کردند که شامل بانک‌های رایانه‌ای تمرکزیافته با اطلاعات گسترده‌ای از افراد خواهد بود‌؛ برای مثال والدینی که می‌توانند جنسیت و ویژگی‌های اخلاقی بچه‌های‌شان را با مهندسی ژنتیک انتخاب کنند. این کار زیر نظر کمیته‌ی[2] سال 2000 که توسط آکادمی هنر و علوم آمریکا[3] پشتیبانی می‌‌شد، انجام شد.

هرمان کان، علاقه داشت به سه سناریوی بدیلی که برای هر موضوعی کاربرد داشته باشد، فکر کند: 1) «بدون غافلگیری[4]» و یا «کسب و کار معمول» که به سادگی روندهای فعلی را بوسیله‌ی رابطه‌ی متقابل روندها، استنتاج می‌کند 2) بدترین حالت ممکن سناریو که ناشی از مدیریت اشتباه و بدشانسی است؛ و 3) بهترین حالت ممکن سناریو که حاصل مدیریت درست و شانس خوب است. آینده‌نگرها بعدها شروع به نقد این روش کردند، زیرا معتقدند که مردم «سناریوی کسب‌و‌کار بدون غافلگیری[5]» را به‌عنوان یک «پیش‌بینی» در نظر خواهند گرفت، لذا تصمیم‌های‌شان را مبتنی بر این به اصطلاح پیش‌بینی اتخاذ خواهند کرد. در نتیجه‌، این سناریو خودکامیاب (خودشکوفا)[6] خواهد شد. هرمان کان به طرز کنایه‌آمیزی بیان کرد، بزرگ‌ترین غافلگیری می‌تواند این باشد که سناریوی کسب‌و‌کار بدون غافلگیری «سناریوی کسب‌و‌کار معمول» می‌تواند واقعا اتفاق بیفتد.

در آینده‌پژوهی  سناریو عبارتی است که شایدبیشتر از هر عبارت دیگری در این حوزه‌ مورد استفاده‌ی ناصحیح و غلط قرار گرفته است. چیزی که امروزه به آن سناریو گفته می‌شود، گستره‌ی بحث‌های مرتبط با احتمالات آینده است که شامل داده‌ها و تحلیل‌هاست. این بحث‌ها هیچ ایراد و منعی ندارند و البته باید هم انجام شوند‌، ولی هرچه باشند، سناریو نیستند. این‌کار مثل این است که نقد نوشته شده راجع به یک نمایش را با فیلم‌نامه اشتباه بگیریم.  

هرمان کان، سناریوها را به‌عنوان توضیحات روایی آینده که تمرکزشان بر روی فرآیندهای علّی و نقاط تصمیم‌گیری است، تعریف کرده است (کان 1967). هیچ سناریویی همیشه محتمل نیست؛ احتمال اینکه تا کنون یک سناریویی واقعا تحقق پیدا کرده باشد، در حد بسیار کوچکی است، لذا سناریوها باید بواسطه‌ی توانایی‌شان در کمک به تصمیم‌گیرندگان در امر سیاست‌گذاری مورد قضاوت قرار گیرند، نه بر اساس نتایج نهایی درست یا غلط‌.   

همین طور باید توجّه داشته باشیم که بعضی وقت‌ها سناریو‌های نوشته شده برای این نوشته شده‌اند که از قضاء در نهایت اشتباه از آب در بیایند. سناریو‌هایی در رابطه با جنگ جهانی سوم (WWIII) نوشته شدند تا چگونگی وقوع آن را بررسی کنند؛ که به تحلیل‌گران اجازه می‌داد تا با فهم چگونگی مداخله در رویدادها از وقایع منجر به جنگ جلوگیری کنند.

 


[1] Toward The Year 2000

[2] The Commission on the Year 2000

[3] American Academy of Arts and Sciences

[4] Surprise-free scenario

[5] Business-as-usual scenario

[6] Self-fulfilling

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰
روش چرخ آینده پژوهی

روش چرخ آینده پژوهی

مرجع روش شناسی آینده پژوهی، جلد اوّل، فصل ششم، صفحه 165؛ جروم سی. گلن - تئودور جی. گوردون؛ مترجم ابوذر سیفی کلستان

چرخ آینده‌پژوهی روشی برای شناسایی و معرفی پیامدهای اولیه، ثانویه و ثالث گرایشات، رخدادها، مسائل آشکار و تصمیمات احتمالی آینده می‌باشد. این روش در سال 1971 توسط جروم سی. گلن و سپس دانشجویی در دانشگاه تحصیلات تکمیلی آنتیاش که اکنون دانشگاه نیوانگلند نامیده می‌شود، ابداع شد. این روش با کارگاههای توسعه‌ی برنامه‌ی درسی آینده‌پژوهی که توسط برنامه‌ی مطالعات آینده‌پژوهی دانشکده‌ی آموزش در دانشگاه ماساچوست در اوایل دهه‌ی 1970 میلادی ارائه گردید، گسترش یافت(1) و مدت کمی پس از آن توسط مربیان و مشاوران حوزه‌ی آینده‌پژوهی به‌عنوان روشی برای حضور شرکت‌کنندگان فوق‌الذکر در برنامه‌های اندیشیدن به پیامدهای آینده و نیز برای تصمیم‌گیران جهت وارد کردن داده‌های ورودیشان در فرآیند تحلیل سیاست و پیش‌نگری‌هایشان، رواج یافت. این روش برای اولین بار در بهار 1972 وارد آثار و ادبیات این حوزه شد(2). تغییرات بعدی در روش چرخ آینده‌پژوهی تحت عناوین چرخ پیادهسازی[1]، چرخ تاثیر[2]، نقشه‌ی ذهن و شبکهسازی[3] نامیده شدند. گرچه چرخ آینده‌پژوهی شیوه‌ای آسان است که تنها مستلزم یک برگ کاغذ سفید، یک خودکار و یک یا چند ذهن خلاق است، ولی درعین‌حال روشی بی‌نهایت قوی در خصوص بررسی آینده می‌باشد. 

چرخ آینده پژوهی

[1] Implementation Wheel

[2] Impact Wheel

[3] Mind Mapping, and Webbing

 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰

پویش محیطی

مرجع روش شناسی آینده پژوهی؛ جروم سی. گلن - تئودور جی. گوردون، مترجم ابوذر سیفی کلستان (جلد اوّل، فصل دوم، صفحه ی 33)

از اولین روز پیدایش سازمان‌های اجتماعی، برخی از مردم پیشگام فرصت‌یابی و کشف خطر در گروه‌ها شدند. کشتی‌های بادبانی یک جایگاه دیده‌بانی[1] در بالاترین قسمت دکل کشتی داشتند که  دریاها را برای داشتن مسیر امن در آب‌های ناشناخته پویش می‌کردند. امروزه ‌حرکت تمدن بشری‌ در آب‌های ناشناخته‌ای اعم از بحران‌های مالی، جهانی با تغییرات آب و هوایی، زیست‌شناسی مصنوعی و نانوتکنولوژی صورت می‌گیرد. ازاین‌رو ما بیش از همیشه نیاز داریم تا تغییرات را بشناسیم و پیامدها را ارزیابی کنیم.

ازآنجاکه برنامه‌ها بر پایهی پیش‌بینی‌ها پایه‌گذاری می‌شوند و پیش‌بینی‌ها بر پایهی فرضیات، لذا فرآیند پویش افق‌[2] برای مشخص‌کردن پیشرفت‌های جدیدی که بتواند فرضیات گذشته را به چالش بکشد یا دیدگاه‌های جدیدی درباره تهدیدات یا فرصت‌های آینده ارائه کند، همیشه اقدامی محتاطانه و هوشیارانه است.

سیستم‌های پویش محیطی هشدارهای زودهنگام مربوط به تغییرات مهم را با دریافت (علائم هشدار دهنده‌ی ضعیف) که نشانگر ضرورت اصلاح برنامه‌ها هستند، اعلام می‌کنند.

همهی آینده‌پژوهان پویش محیطی را انجام می‌دهند برخی از آن‌ها سازمان‌دهی شده و نظام مند هستند؛ ولی همهی آن‌ها سعی می‌کنند تشخیص دهند چه چیزی ثابت است و چه چیزی متغیر و چه چیزی به‌طور مداوم تغییر می‌کند‌.



[1] crow‘s nest

[2] Horizon Scanning

۱ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰

درآمدی بر مجموعه روشهای تحقیق در حوزه ی آینده پژوهی

در بحثی که در خصوص عنوان و نام های حوزه ی پژوهش آینده گرا(Futures Research) و آینده پژوهی(Futures studies) در فروم گفت و گوی فدراسیون جهانی آینده پژوهی بین جناب آقای جروم کلیتون گلن و دیگر علمای این حوزه انجام شد جناب آقای گلن بیان داشتند که منظور ما از پژوهش اینده گرا در واقع بکارگیری روش های مشخص معرفی شده برای پژوهش و مطالعه در این حوزه است و در مقابل منظور از آینده پژوهی یعنی تفکرفلسفی و اصطلاحا اپیستمولوژیک و انتولوژیک (معرفت شناسنانه و چیستی شناسانه) در این حوزه ی دانشی است.

لذا به نظر می رسد در حوزه ی «پژوهش آینده گرا» باید به متدولوژی پرداخت و در حوزه ی تعریف «آینده پژوهی» باید به مبانی این حوزه پرداخت.

موافقین ۰ مخالفین ۰